خالد قادری
پس از تسلط طالبان بر افغانستان در اسد ۱۴۰۰ (آگوست ۲۰۲۱)، وضعیت رسانه‌ها و خبرنگاران در افغانستان به شکلی بی‌سابقه بحرانی شد. محدودیت‌های گسترده، سانسور شدید، تهدید و خشونت علیه خبرنگاران باعث کاهش چشمگیر تعداد رسانه‌ها و فعالان رسانه‌ای شده است.
طبق گزارش دفتر هیأت معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان (یوناما) پیش از تسلط طالبان، حدود ۵۴۳ رسانه و ۱۰٬۷۹۰ کارمند رسانه‌ای در کشور فعالیت می‌کردند. تنها سه ماه پس از روی کار آمدن این گروه، ۴۳ درصد از رسانه‌ها از فعالیت بازماندند و شمار کارمندان رسانه‌ای به ۴٬۳۶۰ نفر کاهش یافت.
به گفته یوناما، از ۱۵ آگست ۲۰۲۱ تا سپتامبر ۲۰۲۴، طالبان دست‌کم ۲۵۶ خبرنگار را به طور خودسرانه بازداشت کردند. یوناما همچنین ۱۳۰ مورد شکنجه و بدرفتاری و ۷۵ مورد تهدید مستقیم علیه خبرنگاران را مستند کرده است.
به گزارش نهاد «خبرنگاران افغان در تبعید»، طالبان از زمان تسلط بر افغانستان، تقریباً هر پنج روز یک خبرنگار را بازداشت کردند. در نتیجه ۲٬۳۰۰ خبرنگار مجبور به ترک کشور شده‌اند. تعدادی از این خبرنگاران توانستند به کشورهای اروپایی و امریکایی مهاجرت کنند، اما شماری از خبرنگاران همچنان در کشورهای همسایه، به ویژه ایران و پاکستان، به سر می‌برند.
چالش‌های معیشتی خبرنگاران افغان در ایران و پاکستان
طبق آمار فدراسیون بین‌المللی خبرنگاران (IFJ)، حدود ۲۰۰ خبرنگار افغان هم‌اکنون در پاکستان به سر می‌برند و منتظر انتقال به کشورهای سوم هستند. با این حال، منابع محلی و خبرنگاران ساکن در پاکستان معتقدند که این آمار ممکن است پایین‌تر از آمار واقعی باشد. یکی از این خبرنگاران در گفتوگو با «راوی زن» اذعان کرد که به دلیل مسائل امنیتی، امکان دسترسی به آمار دقیق وجود ندارد، اما بر اساس اطلاعات در دست گروه‌های خبرنگاری، شمار واقعی خبرنگاران افغان در پاکستان احتمالاً بین ۲۰۰ تا ۴۰۰ نفر است.
در ایران نیز آمار دقیقی از تعداد خبرنگاران افغان موجود نیست، اما گزارش‌های میدانی حاکی از آن است که حدود ۸۰ خبرنگار پس از سقوط کابل، به ایران مهاجرت کرده‌اند. این خبرنگاران از چالش‌های عمده‌ای در زمینه‌های حقوقی و معیشتی شکایت دارند.
شمار زیادی از خبرنگاران افغان در پاکستان، به دلیل نداشتن وضعیت اقامتی مشخص و محدودیت‌های قانونی در اشتغال، از داشتن شغل پایدار محروم مانده‌اند. هزینه‌های بالای زندگی در پاکستان نیز فشار مضاعفی بر آنان وارد کرده است. بر اساس اطلاعاتی که منابع محلی در اختیار «راوی زن» گذاشته‌اند، میانگین اجاره‌خانه در پاکستان برای مهاجران افغان بین ۳۰ تا ۳۵ هزار کلدار پاکستانی (حدود ۱۰۰ تا ۱۲۰ دلار) است. این رقم، تنها بخش کوچکی از هزینه‌های ماهانه است؛ مخارجی چون غذا، برق، آب، اینترنت و سایر نیازهای اولیه نیز به‌طور متوسط حدود ۳۰۰ دلار در ماه را شامل می‌شود. این در حالی است که بسیاری از خبرنگاران افغان هیچ‌گونه منبع درآمدی ندارند و برای تأمین مایحتاج خود و خانواده‌هایشان ناچار به قرض گرفتن یا دریافت کمک از نزدیکان هستند. برخی از آنان نیز تمام دارایی‌شان در افغانستان را فروخته و اکنون با اندوخته‌ای اندک در پاکستان روزگار می‌گذرانند.
در ایران نیز خبرنگاران افغان با وضعیت مشابهی روبه‌رو هستند. در نبود جایگاه حقوقی مشخص، این افراد نه تنها از بازار کار رسمی حذف شده‌اند، بلکه با مشکلات مضاعفی در زمینه دسترسی به خدمات پایه مواجه‌اند.
مرضیه محمدی، یکی از خبرنگاران افغان ساکن ایران، در گفتوگو با «راوی زن» اظهار داشت: «ما جمعی از خبرنگاران و فعالان جامعه مدنی در ایران از مشکلات زیادی رنج می‌بریم؛ ویزاهای ما تمدید نمی‌شود، خدمات سیم‌کارت قطع شده و دیگر نمی‌توانیم با خانواده و دوستانمان تماس بگیریم. هیچ یک از فعالیت‌هایی که در افغانستان انجام می‌دادیم، در اینجا برای ما فراهم نیست.»
هزینه‌های اقامت و خطر بازداشت و اخراج
یکی از جدی‌ترین چالش‌هایی که خبرنگاران افغان در کشورهای همسایه با آن مواجه‌اند، مشکلات مربوط به ویزا، اقامت و هزینه‌های مرتبط است. در پاکستان، تمدید ویزا با روندی پیچیده، زمان‌بر و هزینه‌بر همراه است. برای تمدید ویزای کوتاه‌مدت، هر فرد باید حداقل ۱۰۰ دلار پرداخت کند؛ رقمی که برای خانواده‌های چندنفره به شدت بالا می‌رود. به علاوه، شماری از مهاجران افغان در پاکستان مجبورند در برابر اخراج از کشور یا بازداشت توسط پلیس، هزینه‌های اضافی پرداخت کنند.
میرویس خاورین، خبرنگار افغان در پاکستان و مدیر جریده ده سبز می‌گوید: «خبرنگاران افغانستان در جریان مهاجرت خود در پاکستان با زجر، مشقت، آزار و اذیت‌های فراوانی روبه‌رو شده‌اند و هنوز هم با مشکلات زیادی دستوپنجه نرم می‌کنند. تمدید ویزا در پاکستان یکی از بزرگترین چالش‌هاست؛ هزینه تمدید هر ویزا ۱۰۰ دلار برای تنها یک ماه است و این مبلغ برای خبرنگاران بیکار و بی‌درآمد، بسیار سنگین است. بسیاری از خبرنگاران حتا پرونده پناهندگی یا “کیس” ندارند، و اگر هم داشته باشند، روند رسیدگی به‌شدت کند و ناامیدکننده است. بحران اقتصادی نیز فشار شدیدی بر ما وارد کرده است.»
حامیه نادری، یکی دیگر از خبرنگاران افغان در پاکستان می‌گوید: «پس از سقوط افغانستان، بسیاری از خبرنگاران که جان‌شان در خطر بود به پاکستان پناه آوردند، اما زندگی اینجا برای ما چیزی جز ناامنی و بی‌سرنوشتی نبوده است. هزینه‌های سنگین باعث شده بیشتر ما نتوانیم مدارک قانونی‌مان را تمدید کنیم و در نتیجه هر لحظه در معرض بازداشت یا اخراج اجباری قرار داریم. زندگی در سایه ترس ما را به حاشیه رانده و بسیاری از خبرنگاران دیگر امیدی به ادامه فعالیت‌های رسانه‌ای ندارند. از طرف دیگر، ما اجازه کار رسمی نداریم و بیکاری و بحران مالی شرایط را بسیار سخت کرده است.»
در ایران نیز وضعیت اقامت خبرنگاران افغان روشن نیست. بسیاری از آنان بدون مجوز اقامت به‌سر می‌برند و امکان دریافت ویزای بلندمدت یا تمدید آن برایشان بسیار محدود است. برخی از خبرنگاران تنها با ویزای سیاحتی یا اقامت موقت وارد ایران شده‌اند و پس از پایان مدت مجاز، در وضعیت غیرقانونی باقی مانده‌اند. این مسئله، علاوه بر افزایش خطر بازداشت و اخراج، آنها را از دسترسی به خدمات اساسی مانند درمان و اشتغال قانونی محروم کرده است.
لینا نذیر، خبرنگار سابق تلویزیون صبح معارف، که به ایران پناه برده است، در این خصوص می‌گوید: «ما هیچ امنیتی در ایران نداریم. هر لحظه احتمال اخراج ما از کشور وجود دارد. نه تنها در معرض اخراج هستیم، بلکه شرایط کاری‌مان نیز بسیار سخت و دشوار است. ما در کارگاه‌های کاری مشغول به کاریم که هیچ ارزشی برای ما قائل نیستند و حتی در جمع انسان‌ها به حساب نمی‌آییم.»
در ماه‌های اخیر، با تشدید اخراج مهاجران افغان از ایران و آغاز دور دوم اخراج از پاکستان، شرایط زندگی خبرنگاران افغان در این کشورها دشوارتر شده است. این وضعیت نه‌تنها مشکلات معیشتی و اقامتی آنان را تشدید کرده، بلکه بر امنیت شغلی و روانی خبرنگاران نیز تأثیرگذار بوده است.
میرویس خاورین هشدار میدهد: «اگر خبرنگاران به افغانستان بازگردانده شوند، با مجازات‌هایی روبه‌رو خواهند شد که طالبان برایشان تعیین کرده‌اند. این موضوع نباید از سوی جامعه جهانی نادیده گرفته شود. از نهادهای بین‌المللی، کشورهای میزبان و دوستان افغانستان در سراسر جهان می‌خواهیم برای نجات خبرنگاران افغان از این منجلاب بدبختی تلاش کنند و آنها را حمایت نمایند.»
مشکلات روحی و روانی
خبرنگاران افغان در پاکستان و ایران در نتیجه‌ی بلاتکلیفی وضعیت مهاجرت، فشارهای اقتصادی، و نبود دسترسی به خدمات حمایتی، با مشکلات جدی روانی مواجه‌اند. بر اساس اظهارات آنان، انتظار طولانی برای بررسی پرونده‌های مهاجرتی و نبود چشم‌انداز روشن برای انتقال به کشورهای ثالث، باعث تشدید افسردگی، اضطراب و اختلالات روانی در میان خبرنگاران و خانواده‌های آنان شده است. برخی از این افراد به‌دلیل دوری از اعضای خانواده در افغانستان دچار مشکلات مضاعفی شده‌اند، در حالی که برخی دیگر با همسر و فرزندان خود در شرایط دشوار اقتصادی و اجتماعی زندگی می‌کنند. این خبرنگاران می‌گویند ماه‌ها و حتی سال‌هاست که در انتظار پاسخ به پرونده‌های مهاجرتی خود هستند، اما هنوز هیچ تصمیم مشخصی در مورد وضعیت آنها اتخاذ نشده است.
در این شرایط، بسیاری از این خبرنگاران، به‌ویژه زنان، با مشکلات روانی دستوپنجه نرم می‌کنند. نبود امنیت، آینده‌ی مبهم، فشار مالی، دوری از خانواده و ناتوانی در ادامه‌ی مسیر حرفه‌ای باعث شده که بسیاری از آنان دچار اضطراب، افسردگی و فرسودگی ذهنی شوند.
طبق گزارش‌های سازمان ملل، پناهجویان به‌ویژه در کشورهای میزبان بدون اقامت قانونی، با نرخ بالایی از اختلالات روانی مواجه‌اند. بیش از ۶۵٪ از پناهندگان دچار اضطراب، افسردگی، و اختلال استرس پس از سانحه هستند. در مورد خبرنگاران تبعیدی، تحقیق‌های بین‌المللی نشان می‌دهند که آنان به‌ویژه از تهدیدات امنیتی و فشارهای حرفه‌ای رنج می‌برند، که بر سلامت روان آنها تاثیر منفی می‌گذارد. علاوه بر این، عدم دسترسی به خدمات روان‌درمانی و نبود حمایت اجتماعی از دلایل عمده گسترش افسردگی و اضطراب میان مهاجران افغان است.
راحله رسا یکی از خبرنگاران افغان در ایران، می‌گوید: «ما اینجا امنیت و مصئونیت نداریم، روح و روان سالم نداریم، با استرس و نگرانی زندگی می‌کنیم. هر لحظه امکان دارد دیپورت شویم یا از کار اخراج شویم، چون اتباع هستیم. حتی آرامش نداریم که کتاب بخوانیم یا درست فکر کنیم. فقط باید دنبال کار بگردیم تا کرایه خانه را تأمین کنیم.»
نبود فرصت‌های شغلی و عدم حمایت‌های حقوق بشری
یکی از بزرگترین چالش‌های خبرنگاران افغان در کشورهای میزبان، به‌ویژه در پاکستان و ایران، کمبود فرصت‌های شغلی در رسانه‌ها است. در پاکستان، بیشتر خبرنگاران افغان به‌دلیل وضعیت حقوقی نامشخص، محدودیت‌های قانونی، و شرایط ناپایدار اقتصادی نمی‌توانند به‌طور رسمی در رسانه‌های این کشور مشغول به کار شوند. در بسیاری از موارد، خبرنگاران برای تأمین نیازهای اولیه زندگی خود مجبورند در مشاغلی به‌غیر از رسانه‌ها کار کنند، که عملاً با تخصص و تجربه آنان در حوزه رسانه همخوانی ندارد. برخی از این افراد در کارهای دستی، ساختمانی، و یا خدماتی مشغول هستند که برای آنها نه تنها از نظر حرفه‌ای رضایت‌بخش نیست، بلکه فشارهای اقتصادی و روانی فراوانی به همراه دارد.
فهیمه زاهد یک تن از خبرنگاران افغان در پاکستان می‌گوید: «خبرنگاران افغان در اسلام‌آباد با مشکلات جدی کاری مواجه‌اند. نه در رسانه‌های ملی و نه بین‌المللی در اینجا زمینه اشتغال برایشان فراهم نمی‌شود. بیشتر خبرنگاران با ویزای کاری وارد پاکستان نشده‌اند و همین باعث شده نتوانند به‌صورت رسمی کار کنند. نبود فرصت شغلی و نداشتن اجازه کار، یکی از بحران‌های اصلی زندگی مهاجرتی در این‌جاست.»
این وضعیت در ایران نیز مشابه است. خبرنگاران افغان که به ایران پناه آورده‌اند، اغلب با مشکلات مشابهی در زمینه اشتغال مواجه‌اند. در این کشور نیز، بسیاری از آنها به‌دلیل عدم اقامت قانونی و محدودیت‌های مهاجرتی نمی‌توانند شغل‌های مناسبی پیدا کنند. از سوی دیگر، رسانه‌های بین‌المللی معمولاً به خبرنگاران بومی یا افرادی که در داخل افغانستان حضور دارند، ترجیح می‌دهند و در نتیجه، خبرنگاران افغان حتی در کشورهای میزبان نیز فرصت چندانی برای فعالیت در حوزه تخصصی خود پیدا نمی‌کنند.
راحله رسا می‌گوید: «شرایط کاری ما بسیار دشوار است. من که روزی در رسانه‌های افغانستان فعالیت می‌کردم، حالا در ایران مجبورم در یک هتل لباس بشویم، اتاق تمیز کنم، دستشویی پاک کنم و جارو بکشم. این اصلاً در شأن یک خبرنگار نیست، اما چاره‌ای ندارم. در ایران نه اجازه کار داریم، نه امنیت روانی، نه حق استفاده از سیم‌کارت و کارت بانکی.»
به‌طور کلی، خبرنگاران افغان در ایران بیشتر در شغل‌های غیررسانه‌ای مانند کار در کارخانه‌ها، نظافت، و کارهای سخت مشغول به کار هستند. این شغل‌ها نه تنها با تخصص آنان در ارتباط نیست، بلکه در بسیاری از موارد، دستمزدهای پایین و شرایط کاری سخت و طاقت‌فرسا دارند. با توجه به اینکه بسیاری از این افراد با شرایط اقتصادی دشوار روبه‌رو هستند، معمولاً در این مشاغل با حقوق بسیار پایین کار می‌کنند، که در نهایت باعث ناتوانی آنان در تأمین نیازهای روزمره و به‌ویژه ادامه فعالیت‌های رسانه‌ای می‌شود.
خانم رسا میافزاید: ««متاسفانه هیچ توجهی از سازمان‌ها و نهادهای بزرگ برای ما خبرنگاران افغان در این کشور نمی‌شود. ما در حال حاضر هیچ صدایی نداریم و هیچ حمایتی از نهادهای بین‌المللی دریافت نمی‌کنیم. وضعیت ما به حدی سخت است که هیچ توجهی به فعالیت‌ها و زحمات ما که در افغانستان کشیدیم، نمی‌شود. ما درخواست داریم که نهادهای بین‌المللی و جامعه جهانی به مشکلات ما توجه کنند و صدای ما را بشنوند. اینجا دیگر هیچ حمایت یا توجهی از جانب نهادهای حامی خبرنگاران وجود ندارد.»
یکی دیگر از بزرگترین چالش‌هایی که خبرنگاران افغان در پاکستان و ایران با آن مواجه هستند، عدم حمایت مؤثر از سوی نهادهای حقوق بشری و سازمان‌های بین‌المللی است. این خبرنگاران به‌ویژه از نهادهای متعهد به دفاع از حقوق بشر و آزادی بیان، انتقاد می‌کنند که اقدامات عملی آنها بسیار اندک و ناکافی بوده است. بسیاری از این خبرنگاران می‌گویند که درخواست‌های مکرری برای کمک به این سازمان‌ها ارسال کرده‌اند، اما پاسخ‌های دریافتی نه تنها بی‌نتیجه بوده، بلکه گاهی از جانب این نهادها به بی‌توجهی و بی‌اعتنایی برخورد کرده‌اند.
خانم زاهد که اکنون در اسلام‌آباد به سر میبرد، می‌گوید: «هیچ نهادی از خبرنگاران افغانستانی در اسلام‌آباد حمایت نمی‌کند. نهادهایی که پیش از این از خبرنگاران افغان حمایت می‌کردند، اکنون سکوت کرده‌اند و هیچ صدایی از آنها شنیده نمی‌شود. در میان حدود ۸۰ تا ۱۰۰ خبرنگاری که اکنون در اسلام‌آباد زندگی می‌کنند، تنها تعداد بسیار اندکی مورد حمایت قرار گرفته‌اند. ما نهادی را نمی‌شناسیم که به طور جدی از خبرنگاران افغان در پاکستان پشتیبانی کند.»
مرضیه محمدی نیز در همین زمینه میافزاید: «تا هنوز ما از نهادهای جامعه جهانی و نهادهای بین‌المللی توجه خاصی را در قسمت خبرنگاران و فعالین جامعه مدنی دریافت نکرده‌ایم. بنا بر این، ما از تمام نهادهای بین‌المللی و جامعه جهانی خواهان توجه به خبرنگاران و فعالین جامعه مدنی هستیم که در کشور ایران هستند و درخواست داریم مشکلاتشان رسیدگی شود.»
بر اساس گفته‌های این خبرنگاران، روند بررسی پرونده‌های مهاجرتی به کشورهای ثالث بسیار کند و نامشخص است. بسیاری از آنان مدت‌هاست در انتظار پاسخ سازمان‌های مرتبط به‌سر می‌برند، بی‌آن‌که از آینده خود اطمینان داشته باشند. این وضعیت نه‌تنها موجب فرسایش روانی شده، بلکه باعث شده افراد از فعالیت رسانه‌ای بازمانده و با مشکلات معیشتی مواجه شوند.
با توجه به این شرایط، خبرنگاران افغان در کشورهای ایران و پاکستان خواستار موارد زیر هستند:
. تسریع در روند بررسی و انتقال به کشورهای ثالث؛
. ایجاد امکان اقامت قانونی و اشتغال موقت در کشورهای میزبان تا زمان انتقال؛
. ارائه پشتیبانی حقوقی برای مقابله با مشکلات اقامتی و برخوردهای غیرقانونی؛
. تضمین دسترسی به خدمات درمانی، آموزشی و روانی، به‌ویژه برای خبرنگاران زن؛
. تعامل فعال‌تر نهادهای بین‌المللی با دولت‌های میزبان برای جلوگیری از اخراج یا فشار بر پناهندگان خبرنگار.
خبرنگاران افغان در ایران و پاکستان تأکید دارند که ادامه وضعیت کنونی می‌تواند منجر به فروپاشی اجتماعی و حرفه‌ای آنان شود. آنان خواستار این هستند که نهادهای مسئول، با توجه به نقش و پیشینه رسانه‌ای‌شان، حمایت‌های مشخص، عملی و در زمان مناسب ارائه دهند.
در همین حال، نهادهای حامی خبرنگاران، از جمله سازمان حمایت از خبرنگاران افغانستان (AJSO)، نسبت به وضعیت نگران‌کننده خبرنگاران افغان هشدار داده‌اند. سازمان حمایت از خبرنگاران افغانستان می‌گوید که خبرنگاران افغان در ایران و پاکستان، با چالش‌هایی چون بلاتکلیفی اقامتی، مشکلات معیشتی، توقف روند تخلیه و بی‌توجهی نهادهای بین‌المللی روبه‌رو هستند. این نهاد از جامعه جهانی، نهادهای حقوق بشری و کشورهای پناه‌دهنده خواسته است که با اتخاذ تدابیر عملی، از جان و حقوق خبرنگاران افغان محافظت کرده و صدای آنها در برابر بی‌عدالتی باشند.
