نویسنده: ترنم صبا
خیابانهای هرات این روزها چهرهی معمول خود را ندارد و شهر پر است از محتسبان امربهمعروف طالبان؛ مأمورانی با چپنهای سفید و دستارهای سنگین که بیشتر شبیه سربازان در حال آمادهباش و حمله به سوی دشمن مینمایند؛ با این فرق که دشمن بزرگ و نگرانکنندهی آنها زنان است. در سر هر چهارراه و خیابانهای اصلی شهر، چند محتسب با فاصله ایستادهاند و موترهای لینی، تکسیها و حتا موترهای شخصی که حامل زنان استند را بازرسی میکنند تا به زعم خود شان، زنان بدحجاب و بیحجاب را اخطار و هشدار داده و اگر خواستند بازداشت کنند.
در چند هفتهی گذشته، بازرسیهای نیروهای امربهمعروف و نهیازمنکر و سختگیریهای آنها در شهر هرات شدت گرفته و فضا و گشتوگذار در سطح شهر، برای زنان تنگتر از پیش شده است. برخی از زنانی که در این روزها در سطح شهر گشتوگذار داشتهاند، تجربههای خود را از محدودیتهای تازه و بازداشتهای زنان توسط طالبان با گزارشگر رسانهی راوی زن به اشتراک گذاشتهاند.
سارا –نام مستعار-، باشندهی هرات، میگوید که هرچند از آغاز تسلط طالبان بر افغانستان زنان با محدودیتهای فزایندهای روبهرو بودهاند، اما این آخرها نیروهای امربهمعروف طالبان حتا به عبا و مانتوهای بلند و به حجاب زنان گیر میدهند. سارا که در دورهی جمهوری در یکی از بستهای بلند یک ادارهی دولتی کار میکرد و از آزادی نسبی برخوردار بود، تحمل دستورهای دستوپاگیر این روزهای طالبان برایش سنگینی میکند. میگوید: «چند هفته میشود که محتسبان امربهمعروف در کل سرکها و چهارراههای شهر ایستادهاند و موترهای لینی و همه وسایط نقلیه را چک و بازرسی میکنند که زنان بدون چادری را پایین کرده و توهین و تحقیر کنند.» به باور سارا، این اقدام طالبان در حقیقت تیر خلاص برای خانهنشینی تحمیلی زنان است؛ زیرا طالبان از زمان بازگشت به قدرت تا اکنون، پیوسته مخالف هر نوع حضور و نقش زنان در بیرون از خانه بودند و با فرمانهای زیادی، همه دروازهها را به روی آنها بستهاند.
یکی دیگر از زنان در هرات که نخواست نامش در گزارش ذکر شود، میگوید که چند روز پیش زمانی که همراه با مادرش سوار یک موتر لینی نوع «تونس» بودند و به سمت سرک 64متره به شفاخانهی مهربان میرفتند، در چوک گلها محتسبان امربهمعروف موتر را برای بازرسی توقف دادند و سپس از زنانی که لباس مطابق میل آنها نپوشیده بودند خواستند از موتر پیاده شوند. «داخل موتر بخش خانمها را چک کردند. سه خانمی که مانتوی بلند پوشیده بودند را از موتر پایین کردند که شما حجاب کامل ندارید و باید با ما بروید تا صاحبان شما پیدا شوند و بیایند دنبال تان.» این خانم میافزاید در همین حین، یکی دیگر از محتسبان رانندهی موتر را پایین کرده و با سیلی به صورتش زد و به او گفت: «چرا شما قوانین را رعایت نمیکنید؟ چندین بار تا حالا برای تان اعلامیه رسیده که زنان بیحجاب را سوار نکنید؛ اما مثل این است که یاسین به گوش شما خرها ته نمیرود.»
به گفتهی این خانم، همهی مردها و زنانی که در داخل موتر نشسته بودند، از ترس چیزی گفته نتوانستند و آن سه دختر با گریه و التماس از محتسبان میخواستند که آنها را بگذارند به خانه بروند: «دختران هر لحظه میگفتند که ملا صاحب لطفا اجازه بدهید ما خانه برویم، خانوادههای ما پریشان میشوند و دیگر هرگز بدون چادری از خانه بیرون نمیشویم؛ اما آنها اصلا به گریههای دختران توجه نکرده و آنها را تحقیر و توهین میکردند.» خانم میافزاید که راننده به نیروهای امربهمعروف طالبان تعهد سپرد کرد که برای جداسازی بخش زنان و مردان وسط موتر پرده بکشد و زنان بدون چادری را سوار نکند. سرانجام پس از نیم ساعت توقف رانندهی موتر اجازه مییابد که برود اما «دیگر ما نفهمیدیم که سرنوشت آن سه دختر چی شد و محتسبان با آنها چه کردند.»
نیروهای امربهمعروف و نهیازمنکر طالبان در هرات، در ماههای اخیر محدودیتهای فزایندهای را روی حضور زنان در جامعه وضع کرده و بر اساس گزارشها، حتا در موردهایی زنان را به دلیل نداشتن حجاب مورد نظر شان مورد خشونت کلامی و فیزیکی قرار دادهاند.
زرمینه محمدی، دیگر باشندهی هرات که در یکی از کلینیکهای خصوصی کار میکند، به راوی زن میگوید که نیروهای امربهمعروف طالبان دو روز پیش موتر شخصیاش را در ساحهی «باغ آزادی» توقف داده و پس از یک ساعت معطلی با گرفتن تعهد از همسرش مبنی بر پوشیدن چادری، اجازهی رفتن یافته است.
زنان در هرات میگوید که به دلیل نظارت و محدودیتهای شدید طالبان بر گشتوگذار زنان در سطح شهر، گاهی مجبور میشوند که چندین کیلومتر راه را پیاده بپیمایند؛ زیرا تکسیها زنان تنها و بدون محرم را سوار نمیکنند، حتا اگر چادری نیز پوشیده باشند.
سمیه -نام مستعار- که 31 سال دارد و قبلاً استاد دانشگاه بود و اکنون به خاطر تنقیص بست توسط طالبان خانهنشین شده، به راوی زن میگوید: «شنبه ساعت ده صبح وقت داکتر داشتم، خانه ما در سرک فرقه است و کلینیک داکتر در درب ملک. من مجبور شدم تمام راه را پیاده بروم؛ چون تکسیها زنان تنها را اجازه ندارند که سوار کنند. ریکشاها ها را نیز اجازه تردد در سطح شهر نمیدهند و موترهای لینی هم چون تنها گزینهی حملونقل استند، همیشه پر استند.» او میافزاید که آن روز همهی مسیر خانه تا کلینیک را گریه کرده و به این فکر میکرده که چه گونه زنان در این سرزمین به موجوداتی بیارزش و بیاختیار تبدیل شدهاند که حتا اجازهی مراجعه به پزشک را ندارند. با حال ناخوشی دارد، میگوید: «امروز و فردا حق نفسکشیدن را هم از زنان خواهند گرفت.»
مهناز –نام مستعار-، زن دیگری در هرات، به راوی زن میگوید که به دلیل نداشتن پوشش مورد نظر طالبان، چندین ساعت را در بازداشت مانده است. «پریروز در حالی که از مسیر شفاخانه نور به تانک مرکز میرفتیم، افراد امربهمعروف به نمبر یک موتر را توقف دادند و داخل موتر را چک کردند. من عبای بلند سیاه و ماسک سیاه پوشیده بودم اما چادری با خود نداشتم، مرا با توهین و خشونت از موتر پایین کردند و به کانتینر بردند.» خانم مهناز دو ساعت و نیم داخل کانتینر در بازداشت میماند تا این که پدرش را میخواهند و او برای چادر آورده و تعهد کتبی میدهد که مهناز دیگر بدون چادری از خانه بیرون نشود.
مهناز که در نقاشی دست بالایی دارد و تا حالا در چند نمایشگاه هنری با آثار خود شرکت کرده است، با حسی آمیخته از ناخوشی و حسرت، میافزاید: «تمام آن مدت را در کانتینر پر از خشم و نفرت بودم، به حال و روز خود و زنان افغانستان حسرت خوردم. روزهایی بود که من و همکارانم از صبح زود تا ناوقت شب، دیوارهای این مسیر را نقاشی میکردیم؛ اما حالا حق نداریم که از خانه بیرون شویم.»
محدودیتهای نیروهای امربهمعروف و نهیازمنکر طالبان در هرات آن قدر فراگیر است که بیشتر زنان در سطح شهر با آن روبهرو شده و رنج آن را تجربه میکنند.
شکریه، یکی دیگر از دختران در هرات، میگوید: «امروز صبح وقتی که از مسیر حوض کرباس به سمت مستوفیت در موتر لینی در حرکت بودیم، نزدیک دروازه ملک شاگرد موتروان صدا زد که خوهرا چادریها خور بپوشید که محتسبان تلاشی میکنند. بعد چند تا از دخترا که عبا پوشیده بودند، سریع چادرنمازها خود را از کیف بیرون کرده و پوشیدند.» شکریه این وضعیت را به عنوان طنز تلخی یاد میکند که زندگی و حریم شخصی زنان را در این جغرافیا به بازی گرفته است. به باور او زنان دیگر هیچ نوع حق انتخابی ندارند و حتا پوشش شان نیز باید به فرمایش طالبان باشد.
در ماههای پسین، فشارهای نیروهای امربهمعروف طالبان در هرات، پیشبرد زندگی روزمره را برای زنان دشوار کرده و حق آزادی رفتوآمد و انتخاب پوشش را از زنان گرفته است.
در همین حال آنالنا بریوک، رییس مجمع عمومی سازمان ملل متحد، روز گذشته -دوشنبه، 4 حوت- در جریان سخنرانی خود در اجلاس شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد، گفت که حال حاضر بدترین نقض ساختارمند حقوق بشر در برابر زنان در افغانستان جریان دارد که برخیها آن را آپارتاید جنسیتی میخوانند.
