شبکه‌ی پژوهشی و دادخواهی زنان و کودکان (WCRAN) با همکاری دانشگاه تورنتو، گزارشی زیر نام «دسترسی زنان به عدالت در افغانستان» را در یک نشست بین‌المللی با حضور کارشناسان حقوقی، فعالان مدنی، دانشگاهیان، دیپلمات‌ها و خبرنگاران رونمایی کرد.
این برنامه پنج‌شنبه -10 ثور- به هدف برجسته‌سازی وضعیت زنان افغانستان و جلب توجه جامعه‌ی جهانی به موانع ساختاری دسترسی به عدالت برگزار شد.
این نشست در حالی برگزار شد که زنان افغانستان تحت یکی از شدیدترین اشکال محرومیت سیستماتیک و آپارتاید جنسیتی قرار دارند؛ وضعیتی که دسترسی آن‌ها به عدالت را به گونه‌ای جدی محدود کرده است. هدف اصلی این برنامه، ارائه‌ی یافته‌های پژوهشی و بسیج کنش‌گران حقوقی و سیاسی برای پاسخ‌گویی به این وضعیت عنوان شد.
بر اساس یافته‌های این گزارش، نظام عدالت افغانستان پس از تسلط طالبان پس از اسد 1400، به طور بنیادی دگرگون شده و ساختارهای رسمی تا حد زیادی جای خود را به سازوکارهای غیررسمی داده‌اند.
81 درصد اشتراک‌کنندگان در این گزارش، گفته‌اند که نظام عدلی افغانستان دچار تغییرات کامل یا حداکثری شده، 91 درصد گفته‌اند که باور دارند حذف متخصصان حقوقی زن از ساختار عدلی تأثیر جدی بر نتایج پرونده‌ها داشته و 95 درصد نیز گفته‌اند که زنان به دلیل بی‌باوری به نظام عدلی زیر تسلط طالبان، دیگر تمایلی به پی‌گیری پرونده‌ها ندارند.
در گزارش آمده است که 65 درصد زنان تجربه‌های بسیار منفی از مراجعه دادگاه‌های طالبان داشته‌اند.
زرقا یفتلی، بنیان‌گذار شبکه‌ی پژوهشی و دادخواهی زنان و کودکان، در این برنامه گفت: «سازوکارهای رسمی عدالت در أفغانستان زیر اداره‌ی طالبان به شدت تضعیف شده و جای خود را به نظام‌هایی داده‌اند که نه تنها عادلانه نیستند، بلکه زمینه‌ی معافیت از مجازات به ویژه در موارد خشونت علیه زنان را گسترش داده‌اند.»
پروفیسور ادوارد شاتس از دانشگاه تورنتو، با ابراز حمایت از زنان افغانستان گفته که به برجسته‌نگه‌داشتن موضوع زنان در محافل علمی و سیاست‌گذاری متعهد است و همکاری با نهادهای افغانستان را گسترش خواهد داد.
فرشته کریمی، هنگام ارائه‌ی گزارش، گفته که زنان به صورت سیستماتیک از نظام عدلی حذف شده‌اند و پیامدهای آن افزایش خشونت، آسیب‌های روانی و ناامیدی گسترده است.
ریچارد بنت، گزارش‌گر ویژه‌ی حقوق بشر سازمان ملل نیز، در این نشست گفت: «پاسخ‌گویی بین‌المللی و اعمال فشار مستمر برای بهبود وضعیت حقوق بشر به ویژه حقوق زنان ضروری است.»
فوزیه کوفی، عضو پارلمان در حکومت پیشین نیز، گفته که نبود دادرسی عادلانه و افزایش بازداشت‌های خودسرانه توسط طالبان، زندگی مردم را با ناامنی و بی‌ثباتی جدی روبه‌رو کرده است.
ضیاالدین یوسف‌زی، فعال حقوق آموزش، در این نشست گفت: «ممنوعیت آموزش دختران بخشی از یک راه‌برد هدف‌مند است و باید به عنوان نقض جدی حقوق بشر مورد پی‌گرد قرار بگیرد.»
حسن سروش، سفیر افغانستان در کانادا نیز تأکید کرد: «پاسخ به بحران افغانستان نیازمند روی‌کردی هم‌آهنگ است که پژوهش، دادخواهی و سازوکارهای پاسخ‌گویی را در بر گیرد.»
در بخش دوم برنامه به دو پنل تخصصی برای تبیین و بحث در مورد گزارش و وضعیت زنان در أفغانستان برگزار شد.
پنل نخست با گردانندگی شعیب رحیم و با حضور نجلا رحیل، جمیله افغانی، نرگس سادات، دکتر ایویلینا اوچب و توبا سید برگزار شد. در این پنل، تأثیر چارچوب‌های حقوقی موجود بر دسترسی زنان به عدالت و چالش‌های دادرسی عادلانه مورد بررسی قرار گرفت. اشتراک‌کنندگان تأکید کردند که زنان از دسترسی به وکیل و نمایندگی حقوقی محروم بوده و نظام قضایی به گونه‌ای فزاینده به ابزار سرکوب تبدیل شده است.
پنل دوم با گردانندگی اکیلا رادها کریشنان و با حضور غزال حارث، عزیز رفیعی، وژمه فروغ، لینا روزبه و دنیس وردوکو برگزار شد. این پنل بر نقش سازوکارهای حقوقی بین‌المللی، از جمله نهادهای عدلی جهانی، در پاسخ‌گویی به نقض‌های سیستماتیک حقوق زنان تمرکز داشت و بر ضرورت شناسایی «آپارتاید جنسیتی» به عنوان یک جرم بین‌المللی تأکید شد.
بخش پایانی برنامه به رونمایی و نقد کتاب «زن‌بودن، زن‌ماندن»، نوشته‌ی شهلا فرید استاد پیشین دانشگاه کابل، اختصاص داشت. این بخش با گردانندگی دکتر صحرا کریمی و با حضور سلامت عظیمی، مروه دشتی و ستوده فروتن برگزار شد. در این بخش، سخن‌رانان بر اهمیت روایت‌های زنان، مقاومت و هویت در شرایط محدودیت تأکید کردند و این اثر را گامی مهم در مستندسازی تجربه‌های زنان افغانستان دانستند.
این نشست با تأکید بر ضرورت اقدام هم‌آهنگ و پایدار جامعه‌ی جهانی، تقویت سازوکارهای پاسخ‌گویی و حمایت از نهادهای مدنی به ویژه نهادهایی که توسط زنان رهبری می‌شوند، به پایان رسید. اشتراک‌کنندگان تأکید کردند که بدون فشار مؤثر بین‌المللی و تغییرات اساسی، دسترسی زنان به عدالت در افغانستان هم‌چنان با موانع جدی مواجه خواهد بود.
