نویسنده: فرخنده زیبا
«در اینجا مانند بسیاری از خبرنگاران دیگر بیکار استم. فرصتهای کاری برای ما بسیار محدود است. بارها برای کار در رسانههای خارجی درخواست فرستادم، اما نتیجهای نگرفتم.» نسترن -نام مستعار- گویندهی پیشین تلویزیون افغانستان که حالا در پاکستان به سر میبرد، میگوید که پس از سقوط جمهوری کارش را از دست داد و به دلیل تهدیدهایی که سابقهی فعالیت رسانهایاش متوجه او کرده بود، مجبور شده افغانستان را ترک کند.
این روزها، نسترن در کنار این که اسناد رسمی اقامتی در پاکستان ندارد و با خطر بازداشتشدن و اخراج روبهرو است، از مشکلات اقتصادی که دامنگیرش است نیز رنج میبرد. او، بدون هیچ منبع درآمد ثابتی در پاکستان با دشواری شب و روز خود را میگذارند.
نسترن تنها خبرنگاری نیست که پس از ترک افغانستان، نتوانسته در حرفهی خودش به کار ادامه دهد. شماری دیگر از خبرنگاران زن افغانستان در پاکستان نیز، میگویند که نداشتن اجازهی کار، مشکلات اقامتی و نبود فرصتهای شغلی باعث شده است از فعالیت رسانهای فاصله بگیرند.
لیلا -نام مستعار- که ۱۵ سال در رسانههای خصوصی افغانستان کار کرده است و اکنون در پاکستان در بلاتکلیفی به سر میبرد، میگوید که بیکاری فشار اقتصادی زیادی را بر او تحمیل کرده است. «هر ماه باید پول تهیه کنیم تا ویزای ما تمدید شود، اما وضعیت اقتصادی ما مناسب نیست. وقتی درآمد ثابت نداریم، پرداخت این هزینهها بسیار دشوار است.»
در چنین شرایطی، پایان اعتبار ویزا برای شماری از خبرنگاران زن به معنای افزایش ترس از بازداشت است. برخی از آنها به دلیل نگرانی از شناساییشدن توسط پولیس، کمتر از خانه بیرون میروند و از فعالیتهای عمومی نیز خودداری میکنند.
در سال روان میلادی افزایش عملیات جستوجوی پولیس پاکستان برای شناسایی و اخراج مهاجران غیرقانونی افغانستان، نگرانی خبرنگاران زن و فعالان مدنی و دیگر زنان آسیبپذیر افغانستان را از بازداشت و بازگرداندن اجباری بیشتر کرده است.
دیدبان حقوق بشر در اپریل سال روان، در گزارشی گفته است که پولیس پاکستان در شهرهای مختلف این کشور به خانههای مهاجران مراجعه کرده و شماری از شهروندان افغانستان را بدون حکم بازداشت کرده است. در برخی موارد نیز مهاجران گفتهاند که پولیس تلفن و پول نقد آنها را گرفته و برای رهایی شان درخواست پول کرده است.
بازداشت و بازگرداندن اجباری
هرچند خبرنگاران و فعالان مدنی افغانستان در پاکستان، تلاش میکنند با زندگی مخفیانه و بیروننشدن از خانه، خود را از خطر بازداشت و بازگرداندهشدن به افغانستان حفاظت کنند؛ اما این تلاشها برای همیشه و برای همه پاسخ نداده و در نتیجه شماری از آنها بازداشت و به افغانستان اخرج میشوند.
رخسار ۲۸ ساله، یکی از زنان افغانستان که همسرش عضو نیروهای امنیتی حکومت پیشین بود، تجربهی بازداشت و اخراج از پاکستان را دارد. او میگوید که در هشتم جنوری ۲۰۲۵، زمانی که همراه همسرش در خانه بودند، چهار مأمور پولیس در اسلامآباد وارد خانه شدند و آنها را بازداشت کردند. رخسار میگوید: «فرصت ندادند یک چادر گرم بپوشم یا وسایل ضروری خود را بگیرم. لباس خانه در جان ما بود و اسناد ما در خانه ماند.»
رخسار و همسرش به کمپ حاجی منتقل شدند و بعداً همراه شماری دیگر از مهاجران افغانستان به مرز تورخم انتقال یافتند. رخسار میگوید که آنها در ۱۲ جنوری وارد افغانستان شدند. به گفته رخسار، مشخصات آنها در مرز ثبت شد و به آنها گفته شد که برای مدت نامعلومی اجازه ورود دوباره به پاکستان را نخواهند داشت.
رخسار پس از بازگشت به افغانستان با نگرانی دیگری نیز روبهرو است؛ یافتن کار و تأمین هزینهی زندگی. او و همسرش پیش از اخراج در پاکستان از طریق فعالیت در بخش ورزش زندگی خود را میگذراندند.
سبزهگل 34ساله و فعال مدنی اهل افغانستان که به شکل غیرقانونی در پاکستان به سر میبرد، میگوید که پس از فروپاشی جمهوری همراه دو دختر خردسالش به این کشور پناه آورده است. همسر سبزهگل عضو نیروهای امنیتی حکومت پیشین بوده و از این رو خطرهای امنیتی که آنها را در افغانستان دنبال میکند، نگرانی از پیامد بازداشت و اخراج توسط پولیس پاکستان را در آنها افزایش داده است.
سبزهگل میگوید که اعضای خانوادهاش پاسپورت و ویزا نداشتند و تنها کارت سازمان بینالمللی مهاجرت را دریافت کرده بوند؛ سندی که از سوی پاکستان برای اقامت مدار اعتبار نیست.
سبزهگل و دو دخترش در جنوری 2025 توسط پولیس اسلامآباد بازداش و به کمپ حاجی منتقل میشوند؛ اما بیماری دختر کوچکش باعث شده که پولیس آنها به خانهی شان بازگرداند.
ترس از اخراج
خطر بازداشت و اخراج به افغانستان خبرنگاران را در شرایط دشواری قرار داده است؛ آنها با خطر بازداشت و اخراج به جایی روبهرو استند که برای فرار از آن به پاکستان پناه آوردهاند.
مهریه -نام مستعار- دیگر خبرنگار افغانستان، میگوید او و همسرش پس از سقوط جمهوری مدتی به صورت مخفیانه در افغانستان زندگی کردند؛ اما پس از این که همسر مهریه توسط استخبارات طالبان بازداشت شد، تصمیم گرفتند افغانستان را ترک کنند؛ تصمیمی که پس از رهایی همسرش از زندان عملی شد.
مهریه در ۲۰۲۴ با همسرش به پاکستان رفت و امیدوار بود تا زمان انتقال به کشور سوم در در امان بمانند؛ اما پس از پایان اعتبار ویزا، پولیس پاکستان همسر مهریه را بازداشت کرد. «فکر میکردم وقتی پاکستان بیایم از مشکلات افغانستان نجات پیدا میکنم، اما حالا پولیس پاکستان یکی از چالشهای بزرگ زندگی ما شده است.» مهریه میگوید که خانواده برای تمدید ویزا درخواست داده بود، اما در جریان انتظار برای پاسخ با خطر بازداشت مواجه شد.
در کنار خبرنگاران، زنانی که سابقه فعالیت مدنی دارند نیز از بازگشت به افغانستان هراس دارند.
گزارشگران بدون مرز میگوید خبرنگارانی که در تبعید زندگی میکنند به ویژه کسانی که با رسانههای خارجی همکاری داشتهاند، همچنان در معرض اتهام و فشار از سوی طالبان قرار دارند.
در همین حال، سازمان عفو بینالملل در جنوری ۲۰۲۶ از پاکستان خواست اخراج مهاجران افغانستان را متوقف کند و از افرادی که نیاز به حمایت بینالمللی دارند، محافظت شود. این سازمان تأکید کرده است که پاکستان باید تعهدات خود در زمینه حقوق بشر و اصل عدم بازگرداندن افراد به جایی که در آن با خطر جدی مواجهاند را رعایت کند.
کمیته حفاظت از خبرنگاران نیز در مارچ ۲۰۲۶ هشدار داده است که خبرنگاران افغانستان در پاکستان به دلیل تشدید فشارها، بازداشت و اخراج، در وضعیت نگرانکنندهای قرار گرفتهاند. این نهاد خواستار ایجاد یک سازوکار موقت حمایتی برای خبرنگارانی شده است که منتظر انتقال به کشورهای سوم استند.
گزارش سازمان ملل متحد، نشان میدهد که وضعیت خبرنگاران در داخل افغانستان در سال ۲۰۲۶ همچنان دشوار است. دفتر هیئت معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان (یوناما) در ۱۴ می ۲۰۲۶ اعلام کرد که دستکم سه خبرنگار توسط مقامات طالبان بازداشت شدهاند. این افراد شامل احمد جاوید نیازی، رییس خبرگزاری پیگرد، منصور نیازی و عمران دانش دو خبرنگار طلوعنیوز بودند.
کمیتهی حفاظت از خبرنگاران نیز در ۲۴ جون ۲۰۲۶ اعلام کرد که محمد رحمتی، مدیرمسؤول تلویزیون تمدن و محمدرضا احسانی، یکی از کارکنان این رسانه، پس از احضار به وزارت عدلیه طالبان بازداشت شدند.
تشدید بازداشت خبرنگاران در افغانستان، نگرانی خبرنگاران زنی که در پاکستان در انتظار انتقال به کشورهای سوم استند را از پیامد احتمالی اخراج به افغانستان بیشتر کرده است؛ زیرا بسیاری از آنها به دلیل سابقه فعالیت رسانهای، کار در رسانههای مستقل و فعالیت در زمینهی حقوق زنان، بازگشت به افغانستان را برای خود امن نمیدانند.
افزودن بر زندگی با ترس همیشگی بازداشت و اخراج به افغانستان، وضعیت بد اقتصادی نیز به فشار دیگری در زندگی خبرنگاران زن بدل شده است.
بر اساس اطلاعات کمیساریای عالی سازمان ملل متحد برای پناهندگان، روند بازگشت مهاجران افغانستان از پاکستان در سال ۲۰۲۶ همچنان ادامه داشته است. این سازمان برای افرادی که از پاکستان به افغانستان بازگردانده میشوند، از جمله زنان تنها، خانوادههایی با سرپرستی زنان و افراد دارای خطرهای حفاظتی بیشتر، برنامههای حمایتی در نظر گرفته است.
هدیه -نام مستعار- خبرنگار دیگری که در پاکستان زندگی میکند، میگوید زنان خبرنگار افغانستان در تبعید به تدریج از حرفهای که سالها برای آن کار کردهاند، دور شدهاند. او میگوید: «زمانی قلم در دست داشتیم و صدای جامعه بودیم، اما حالا خودمان بیسرنوشت و بیکار ماندهایم.»
هدیه خواستار توجه بیشتر نهادهای بینالمللی به خبرنگاران زن در پاکستان است و میگوید بسیاری از آنها سالهاست منتظر انتقال به کشور سوم استند.
